Velayetin Değiştirilmesi Davası Hangi Hallerde Açılır?

Kısaca: Velayet hangi hallerde değiştirilebilir?

Türk Medeni Kanunu'na göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular önlem almayı zorunlu kılarsa hakim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi halinde ise, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği kanunda açıkça yer alır (TMK m. 182).

Aile mahkemeleri, Türk Medeni Kanunu'nun Üçüncü Kısım hariç İkinci Kitabına göre aile hukukundan doğan dava ve işleri görür (4787 sayılı Kanun m. 4). Aşağıda bu hükümler sırayla ve madde metinlerine bağlı kalınarak anlatılıyor. Boşanmanın genel sonuçları için Türk Medeni Kanunu'na göre boşanma davası yazısına bakabilirsiniz.

Velayet kime aittir?

Kanuna göre ergin olmayan, yani henüz reşit olmamış çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır (TMK m. 335). Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır (TMK m. 336).

Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hali gerçekleşmişse hakim, velayeti eşlerden birine verebilir (TMK m. 336). Boşanmada velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336).

Kanun ayrıca, yasal sebep olmadıkça velayetin ana ve babadan alınamayacağını belirtir (TMK m. 335).

Kanunda anılan haller

Yeni olguların ortaya çıkması

Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması halinde hakim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). "Re'sen", hakimin bir başvuru olmadan kendiliğinden harekete geçmesi demektir.

Maddede sayılan evlenme, başka bir yere gitme ve ölme, "gibi" sözcüğüyle birlikte anılmıştır (TMK m. 183). Maddede aranan, yeni olgunun önlem almayı zorunlu kılmasıdır (TMK m. 183).

Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi

Mahkeme, boşanma veya ayrılığa karar verirken ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182). Kişisel ilişki düzenlemesi, velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocukla ilişkisine dairdir (TMK m. 182).

Mahkeme kararında, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi halinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder (TMK m. 182). "İhtar", kanunun öngördüğü sonucun önceden bildirilmesi anlamına gelir.

Bu hükümde iki unsur birlikte yer alır: kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi ve değişikliğin çocuğun menfaatine aykırı olmaması (TMK m. 182).

Kişisel ilişkinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur (TMK m. 182). Velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182). Bu giderlerle ilgili konular nafaka yazısında ele alınmıştır.

Çocuğun korunmasına ilişkin önlemler

Türk Medeni Kanunu, velayetin değiştirilmesinden ayrı olarak çocuğun korunmasına ilişkin önlemleri de düzenler (TMK m. 346). Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hakim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (TMK m. 346).

Durumun değişmesi halinde, çocuğun korunmasına ilişkin önlemlerin yeni koşullara uydurulması gerekir (TMK m. 351). Böylece alınmış bir önlem, koşullar değiştiğinde yeni koşullara uydurulur (TMK m. 351).

Velayetin değiştirilmesi ile kaldırılması arasındaki fark

Velayetin kaldırılması TMK m. 348'de ayrıca düzenlenmiştir. Bu maddeye göre çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hakim, maddede sayılan hallerde velayetin kaldırılmasına karar verir (TMK m. 348).

Maddede sayılan hâller şunlardır (TMK m. 348):

• Ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi.
• Ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması.

Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır (TMK m. 348). Velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hakim, re'sen ya da ana veya babanın istemi üzerine velayeti geri verir (TMK m. 351).

Çocuğun menfaati neden belirleyicidir?

Velayetin değiştirilmesini açıkça anan hüküm, değişikliği "çocuğun menfaatine aykırı olmamak" kaydına bağlar (TMK m. 182). Çocuğun korunmasına ilişkin önlemlerde de kanun, çocuğun menfaati ve gelişmesinden söz eder (TMK m. 346).

Bu yazıda anılan madde metinlerinde ölçüt "menfaat" ve "yararlar" sözcükleriyle ifade edilir; "üstün yarar" ifadesi bu maddelerde geçmez. Ana ve baba da çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygular (TMK m. 339).

Ana ve baba, olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutar (TMK m. 339). Velayetin ilk kez belirlenmesine ilişkin genel bilgi için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

Süre

TMK m. 183 metni, istem için bir süre öngörmez. Madde, hakimin gerekli önlemleri almasını yeni olguların zorunlu kılması haline bağlar (TMK m. 183).

Görevli mahkeme ve süreç

Aile mahkemeleri, Türk Medeni Kanunu'nun Üçüncü Kısım hariç İkinci Kitabına göre aile hukukundan doğan dava ve işleri görür (4787 sayılı Kanun m. 4). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu kanun kapsamına giren dava ve işlere, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesince bakılır (4787 sayılı Kanun m. 2).

Adliyeler ve mahkemelerle ilgili genel bilgi için adliye rehberine bakabilirsiniz. Dava harcı bu yazının konusu değildir; güncel tutar için dava harcı hesaplama aracı kullanılabilir.

Aile mahkemeleri, önlerine gelen dava ve işlerin özelliklerine göre, esasa girmeden önce eşlerin ve çocukların karşı karşıya oldukları sorunları tespit ederek bunların sulh yoluyla çözümünü teşvik eder (4787 sayılı Kanun m. 7). "Esas" davanın asıl konusu, "sulh" ise tarafların uzlaşmasıdır. Sulh sağlanamazsa yargılamaya devam edilerek esas hakkında karar verilir (4787 sayılı Kanun m. 7).

Dikkat edilecek noktalar

• Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmediği durumda da değişiklik, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydına bağlıdır (TMK m. 182).
• Velayetin kaldırılması, velayetin değiştirilmesinden ayrı olarak TMK m. 348'deki şartlara bağlanmıştır (TMK m. 348).
• İleri sürülen yeni olgulara ilişkin yazılı belgeler ispat açısından önem taşır.
• Sonuç, somut olayın koşullarına ve delillere göre değişir.