Ticaret Hukuku Nedir?
Ticaret hukuku, ticari işletmeyi merkez alarak tacirler arasındaki ilişkileri ve ticari hayatın işleyişini düzenleyen özel hukuk dalıdır. Türkiye’de bu alan büyük ölçüde 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile düzenlenmekte; ticari işletme, ticari defterler, cari hesap, kıymetli evrak ve haksız rekabet gibi kurumlar bu kanun çerçevesinde şekillenmektedir.
Ticari hayat, günlük hukuki ilişkilere kıyasla daha hızlı işleyen ve güven esasına dayanan bir yapıya sahiptir. Kanun koyucu da bu ihtiyacı gözeterek tacirler için ayrı yükümlülükler öngörmüş, ticari uyuşmazlıklar bakımından özel usul kuralları kabul etmiştir. Aynı sözleşme ilişkisi, taraflardan birinin veya her ikisinin tacir olmasına göre farklı hükümlere tabi olabilmektedir.
Ticari uyuşmazlıklarda süreler, ispat kuralları ve başvurulacak yollar somut olaya göre değişebildiğinden; uyuşmazlık doğmadan önce sözleşme ve belge düzeninin doğru kurulması, uyuşmazlık doğduktan sonra ise izlenecek yolun dikkatle belirlenmesi hak kayıplarının önlenmesi bakımından önem arz etmektedir.
Ticaret Hukukunun Kapsamı
Ticaret hukuku geniş bir uygulama alanına sahip olup, başlıca şu iş ve uyuşmazlıklar bu alanın kapsamında yer almaktadır:
- Ticari sözleşmelerin hazırlanması ve incelenmesi
- Ticari alacakların tahsiline yönelik süreçler
- Çek ve bonodan kaynaklanan uyuşmazlıklar
- Cari hesap sözleşmeleri ve bakiye uyuşmazlıkları
- Haksız rekabetin tespiti, önlenmesi ve tazminat davaları
- Ticari defterlerin tutulması ve delil niteliğine ilişkin uyuşmazlıklar
- Acentelik, distribütörlük ve franchise ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar
- Taşıma işlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklar
- Ticaret sicili işlemleri
- Ticari davalarda dava şartı arabuluculuk süreçleri
- Ticari davaların açılması ve takibi
Tacir Sıfatı ve Tacir Olmanın Sonuçları
Bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişi tacir sayılmaktadır. Tacir sıfatı yalnızca bir unvandan ibaret olmayıp, kanundan doğan bir dizi yükümlülük ve sorumluluğu beraberinde getirmektedir.
Tacir olmanın başlıca sonuçları şunlardır:
- Ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etme yükümlülüğü
- Ticari defter tutma yükümlülüğü
- Ticaret unvanı seçme ve kullanma zorunluluğu
- Ticaret siciline kayıt yükümlülüğü
- İflasa tabi olma
- Yaptığı işler için ücret ve faiz isteme hakkı
- Ticari örf ve âdetin tacirler hakkında doğrudan uygulanması
- Fatura ve teyit mektubuna karşı kanunda öngörülen kısa süre içinde itiraz etme külfeti
Ticari Defterler
Tacirler, işletmesiyle ilgili ticari defterleri tutmak ve işletmenin iktisadi ve mali durumunu ortaya koyacak şekilde ticari işlemlerini kayıt altına almakla yükümlüdür. Defterlerin açılış ve kapanış onayları ile kayıt düzenine ilişkin kurallara uyulmaması, çeşitli yaptırımların yanında ispat hukuku bakımından da aleyhe sonuç doğurabilmektedir.
Usulüne uygun tutulan ticari defterler, kanunda öngörülen şartlar çerçevesinde sahibi lehine delil olarak kullanılabilmektedir. Ticari uyuşmazlıklarda defter kayıtları; fatura, ekstre ve mutabakat belgeleriyle birlikte değerlendirilmekte, bu nedenle kayıt düzeninin baştan itibaren özenle kurulması taraflara önemli bir ispat kolaylığı sağlamaktadır.
Cari Hesap
Cari hesap; aralarında süreklilik gösteren ticari ilişki bulunan tarafların, alacaklarını tek tek istemek yerine bunları ortak bir hesaba kaydederek belirli dönemlerin sonunda bakiye üzerinden tasfiye etmeyi kararlaştırdıkları sözleşmedir. Cari hesap sözleşmesinin geçerliliği yazılı şekil şartına bağlanmıştır.
Hesap dönemi sonunda çıkarılan bakiyenin karşı tarafça kabulü ile bakiye alacağı talep edilebilir hâle gelmektedir. Uygulamada cari hesap ilişkileri; ekstre ve mutabakat süreçlerine bağlı uyuşmazlıklara sık konu olduğundan, kayıtlar arasındaki farkların dönemi içinde tespit edilerek yazılı mutabakatla giderilmesi tarafların yararınadır.
Kıymetli Evrak: Çek ve Bono
Kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve senetten bağımsız şekilde devredilemediği senetlerdir. Ticari hayatta en yaygın kullanılan kıymetli evrak türleri çek ve bonodur; her ikisi de kambiyo senedi niteliğinde olup sıkı şekil şartlarına tabidir.
Kanunda öngörülen zorunlu unsurları taşımayan bir senet, kambiyo senedi vasfını yitirebilmekte ve bu durum alacaklının kambiyo senetlerine özgü takip yollarından yararlanmasını engelleyebilmektedir. Çekin süresi içinde bankaya ibraz edilmemesi de hamil aleyhine sonuç doğurmaktadır.
Çek ve bonoya dayalı uyuşmazlıklarda imza inkârı, bedelsizlik iddiası, senet metninde değişiklik ve zamanaşımı gibi savunmalar gündeme gelebilmektedir. Bu tür uyuşmazlıklarda senedin düzenlenme koşulları ile taraflar arasındaki temel ilişki birlikte değerlendirilmektedir.
Ticari Davalar ve Dava Şartı Arabuluculuk
Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan uyuşmazlıklar ile kanunda ticari dava olarak sayılan uyuşmazlıklar ticari dava niteliğindedir. Ticari davalar kural olarak asliye ticaret mahkemesinde görülmekte; asliye ticaret mahkemesinin bulunmadığı yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemeleri bakmaktadır.
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat taleplerine ilişkin ticari davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Arabuluculuk aşaması tamamlanmadan açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilmektedir.
Ticari uyuşmazlıklarda ihtiyati haciz ve ihtiyati tedbir gibi geçici hukuki korumalar da önemli yer tutmaktadır. Alacağın niteliğine göre bu yollara başvurulması, yargılama sonunda verilecek kararın uygulanabilirliğini güvence altına alabilmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular
Çekte ibraz süresi ne kadardır?+
Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde bankaya ibraz edilmelidir. Süresinde ibraz edilmeyen çek için kambiyo senetlerine özgü takip yolları kullanılamaz.
Limited şirket ile anonim şirket arasındaki temel farklar nelerdir?+
İki tür arasında asgari sermaye tutarı, pay devrinin şekli (limitedde noter onayı ve genel kurul onayı aranırken anonimde payların devri kural olarak daha serbesttir), ortakların kamu borçlarından sorumluluğu ve halka açılabilme gibi noktalarda farklar vardır. Doğru tür seçimi faaliyet planına göre değerlendirilmelidir.
Ticari davalarda arabuluculuk zorunlu mudur?+
Konusu bir miktar para alacağı veya tazminat olan ticari davalarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabuluculukta anlaşılamazsa düzenlenen son tutanakla dava açılabilir.
Konkordato nedir?+
Borçlarını vadesinde ödeyemeyen veya ödeyememe tehlikesi altındaki borçlunun, mahkeme denetiminde alacaklılarıyla anlaşarak borçlarını yapılandırmasını sağlayan bir kurumdur. Süreç geçici ve kesin mühlet aşamalarıyla ilerler; mühlet içinde borçluya karşı kural olarak icra takibi yapılamaz.
Bono (senet) ödenmezse ne yapılabilir?+
Vadesinde ödenmeyen bono için kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatılabilir. Bonoyu düzenleyene karşı talepler vade tarihinden itibaren üç yıllık zamanaşımına tabidir; senedin şekil şartlarını taşıması takibin türü bakımından önemlidir.
Haksız rekabet hâlinde hangi davalar açılabilir?+
Haksız rekabete uğrayan; fiilin tespitini, önlenmesini (men), sonuçlarının ortadan kaldırılmasını ve kusur varsa maddi ve manevi tazminat isteyebilir. Koşullarına göre ihtiyati tedbir talebi de gündeme gelir.
Bir davanın ticari dava sayılması neye göre belirlenir?+
Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan davalar ile Türk Ticaret Kanunu’nda ve özel kanunlarda ticari dava olarak sayılan davalar ticari dava niteliğindedir. Ticari davalar kural olarak asliye ticaret mahkemesinde görülür; davanın ticari dava sayılıp sayılmadığı, uygulanacak usul ve arabuluculuk şartı bakımından sonuç doğurur.
Bu yanıtlar genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz; somut olayınız için avukata danışmanızı öneririz.